27. 21 મી સદીનું ભારત અને સરદાર પટેલનો આર્થિક રાષ્ટ્રવાદ: એક વિશ્લેષણ

Olpad Collage, Surat, ISBN :- 978-9382037-97-2

સારાંશ :- આ સંશોધન પેપર સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના આર્થિક દ્રષ્ટિકોણને વર્તમાન ભારતીય અર્થતંત્રના સંદર્ભમાં તપાસે છે. સરદાર પટેલનો આર્થિક અભિગમ વૈચારિક જડતાને બદલે રાષ્ટ્રીય હિત અને ઉત્પાદન પર કેન્દ્રિત હતો. આજના 'આત્મનિર્ભર ભારત', 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'GST' (વસ્તુ અને સેવા કર) જેવી આધુનિક આર્થિક પહેલોનો પાયો સરદારના વિચારોમાં જોવા મળે છે. પેપરનું મુખ્ય તારણ એ છે કે સરદારનું 'ઉત્પાદન વધારો અને સંપત્તિનું સર્જન કરો' નું સૂત્ર આજના સ્ટાર્ટ-અપ યુગ અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ ૪.૦ માં પણ માર્ગદર્શક છે. સહકારી ક્ષેત્રની મજબૂતી અને માળખાગત વિકાસ દ્વારા દેશને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવાનો તેમનો દ્રષ્ટિકોણ વર્તમાન નીતિઓ માટે દીવાદાંડી સમાન છે. ૧. પ્રસ્તાવના: સરદારનો આર્થિક મંત્ર :- સરદાર પટેલને આપણે 'લોખંડી પુરુષ' તરીકે ઓળખીએ છીએ, કારણ કે તેમણે ૫૬૨ રજવાડાંઓને એક કર્યા. પરંતુ તેમની આ રાજકીય એકતાનો મુખ્ય હેતુ ભારતને 'આર્થિક મહાસત્તા' બનાવવાનો હતો. આજે જ્યારે ભારત વિશ્વનું પાંચમું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે, ત્યારે સરદારની 'Economic Realism' (આર્થિક વાસ્તવવાદ) ની નીતિ વધુ આકર્ષક લાગે છે. તેમણે ક્યારેય સમાજવાદ કે મૂડીવાદના વાદ-વિવાદમાં પડ્યા વગર માત્ર 'ભારતીયતા' ને જ મહત્વ આપ્યું હતું. ૨. રાજકીય એકીકરણથી આર્થિક એકીકરણ (GST ના સંદર્ભમાં) :- સરદારે રજવાડાંઓને ભારતીય સંઘમાં જોડીને માત્ર નકશો નહોતો બદલ્યો, પરંતુ તેમણે હજારો 'આંતરિક સરહદો' દૂર કરી હતી. • વર્તમાન સંદર્ભ: આજના ભારતનું 'GST' (One Nation, One Tax) એ સરદારના અધૂરા આર્થિક સ્વપ્નની પૂર્તિ છે. જે રીતે સરદારે રજવાડાંઓની અલગ કર પ્રણાલી અને જકાતો નાબૂદ કરી, તે જ રીતે આજે ભારતે આખા દેશને એક બજાર (Single Market) માં ફેરવી દીધું છે. સરદાર પટેલ આજના યુગમાં હોત તો તેઓ GST ના સૌથી મોટા સમર્થક હોત, કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે આર્થિક ગતિશીલતા માટે અવરોધમુક્ત વ્યાપાર અનિવાર્ય છે.

૩. 'આત્મનિર્ભર ભારત' અને સરદારનો સ્વદેશી વિચાર :- આજે આપણે 'આત્મનિર્ભરતા' ની વાતો કરીએ છીએ, પરંતુ સરદારે ૧૯૪૦ના દાયકામાં જ આ હાર્દ પકડી લીધું હતું. • ઉત્પાદન પર ભાર: સરદારનો સ્પષ્ટ મત હતો કે "જ્યાં સુધી આપણે સોયથી લઈને મશીન સુધીનું ઉત્પાદન ભારતમાં નહીં કરીએ, ત્યાં સુધી આઝાદી અધૂરી છે." • મેક ઇન ઇન્ડિયા: વર્તમાન સરકારની 'Make in India' ઝુંબેશ એ સરદારના 'સ્વદેશી' વિચારોનું આધુનિક સ્વરૂપ છે. તેઓ વિદેશી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ભારતીય ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવાના પક્ષધર હતા, જે આજે ભારતની સંરક્ષણ અને ટેકનોલોજી નીતિમાં દેખાય છે. ૪. સહકારથી સમૃદ્ધિ: અમૂલ મોડેલ અને ૨૧મી સદી :- સરદાર પટેલના આર્થિક દ્રષ્ટિકોણનું સૌથી સફળ અને જીવંત ઉદાહરણ એટલે 'સહકારી પ્રવૃત્તિ'. ખેડાના દૂધ ઉત્પાદકોને સંગઠિત કરી તેમણે વચેટિયાઓને દૂર કર્યા. • નવું સહકાર મંત્રાલય: ભારત સરકાર દ્વારા હાલમાં જ અલગ 'સહકાર મંત્રાલય' ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જેનું સૂત્ર છે - "સહકારથી સમૃદ્ધિ". આ સીધો સરદાર પટેલનો વિચાર છે. આજના યુગમાં એફ.પી.ઓ. (Farmer Producer Organizations) અને ગ્રામીણ સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે સરદારનું સહકારી મોડેલ એ એકમાત્ર ઉપાય છે જે ખેડૂતોની આવક બમણી કરી શકે છે. ૫. ઉદ્યોગો અને શ્રમિકો વચ્ચેનું સંતુલન: ઔદ્યોગિક શાંતિ :- આજના કોર્પોરેટ યુગમાં માલિક અને મજૂર વચ્ચેના વિવાદો આર્થિક વિકાસને રુંધે છે. સરદારે આ માટે 'ઔદ્યોગિક શાંતિ' (Industrial Peace) નો સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. • વ્યવહારુ અભિગમ: તેઓ માનતા હતા કે હડતાલ એ ઉત્પાદનનું દુશ્મન છે. આજના 'Ease of Doing Business' ના યુગમાં, સરદારનો વિચાર કે - "માલિકોએ મજૂરોને ભાગીદાર ગણવા જોઈએ અને મજૂરોએ ઉદ્યોગને પોતાની મિલકત ગણવી જોઈએ" - તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. જો ભારત વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનું હબ બનવા માંગતું હોય, તો સરદારે સૂચવેલી શ્રમ-માલિક એકતા અનિવાર્ય છે.

૬. માળખાગત સુવિધાઓ અને મોટા બંધો :- સરદાર પટેલે નર્મદા નદી પર બંધ બાંધવાની જે કલ્પના કરી હતી, તે તેમના દીર્ઘદ્રષ્ટિવાળા આર્થિક અભિગમનું પરિણામ હતું. • પીએમ ગતિશક્તિ: આજના યુગમાં 'PM GatiShakti' જેવી યોજનાઓ જે મલ્ટી-મોડલ કનેક્ટિવિટીની વાત કરે છે, તે સરદારના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિઝન સાથે સુસંગત છે. તેઓ જાણતા હતા કે વીજળી અને પાણી વગર ખેતી કે ઉદ્યોગનો વિકાસ શક્ય નથી. 'સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી' ની આસપાસ જે પ્રકારે પ્રવાસન અર્થતંત્ર વિકસ્યું છે, તે સાબિત કરે છે કે સરદારના સ્મારકો પણ આજે હજારો લોકોને રોજગારી આપી રહ્યા છે. ૭. નાણાકીય શિસ્ત અને ભ્રષ્ટાચાર મુક્તિ :- સરદાર પટેલ જાહેર નાણાંના ઉપયોગમાં અત્યંત કડક હતા. તેઓ 'Zero Waste' ના હિમાયતી હતા. • ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT): આજના સમયમાં ટેકનોલોજી દ્વારા જે ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ થઈ રહ્યો છે, તે સરદારની પારદર્શિતાની નૈતિકતાને અનુસરે છે. તેઓ માનતા હતા કે ટેક્સપેયરનો એક-એક રૂપિયો રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં વપરાવો જોઈએ. ૮. પડકારો અને આધુનિક ઉકેલ :- આજનો યુગ ડિજિટલ છે, છતાં મૂળભૂત આર્થિક પ્રશ્નો એ જ છે: ગરીબી, બેરોજગારી અને અસમાનતા. સરદારે સૂચવ્યું હતું કે સંપત્તિની સમાન વહેંચણી ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે સંપત્તિનું સર્જન થાય. આજના યુગમાં Digital India અને Fintech ક્રાંતિ દ્વારા છેવાડાના માણસને અર્થતંત્ર સાથે જોડવામાં આવી રહ્યો છે, જે સરદારના 'અંત્યોદય' (સૌથી ગરીબ વ્યક્તિનો ઉદય) ના આર્થિક પાસાને મજબૂત કરે છે. નિષ્કર્ષ :- સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનો આર્થિક દ્રષ્ટિકોણ ક્યારેય જૂનો થઈ શકે તેમ નથી. તે સમયે તેમણે જે 'બારડોલી' મોડેલ કે 'અમૂલ' મોડેલ આપ્યું હતું, તે જ આજે 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત' ના સ્વરૂપે આપણી સમક્ષ છે. સરદારના વિચારોનું તાત્પર્ય એ છે કે ભારતની આર્થિક પ્રગતિ પશ્ચિમના આંધળા અનુકરણમાં નથી, પરંતુ ભારતના ગામડાં, ખેડૂતો અને ઉદ્યોગસાહસિકોની શક્તિને ઓળખવામાં છે. ૨૧મી સદીના ભારતના આર્થિક રથના સારથિ તરીકે સરદારના વિચારો આજે પણ એટલા જ પ્રસ્તુત, આકર્ષક અને વ્યવહારુ છે.

સંદર્ભ સૂચિ :- ૧. પટેલ, વી. (સંકલન). સરદારના પ્રેરક પ્રસંગો અને વિચારો. નવજીવન પ્રકાશન. ૨. નીતિ આયોગ (૨૦૨૨). Sardar Patel’s Vision for Integrated India and its Economic Impact. ૩. શર્મા, એસ. કે. Economic Philosophy of Sardar Vallabhbhai Patel. સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત રિસર્ચ જર્નલ. ૪. ભારત સરકારના મંત્રાલયોના અહેવાલો: સહકાર મંત્રાલય અને વાણિજ્ય મંત્રાલયના વિઝન ડોક્યુમેન્ટ્સ (૨૦૨૩-૨૪). ૫. Tahmankar, D. V. (1970). Sardar Patel. George Allen & Unwin. ૬. વર્તમાન લેખો: "Sardar Patel: The Architect of India's Economic Unity" - ફાઈનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ અને ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ.